Historiek: Grenspalen in de Zwinstreek

Historiek: Grenspalen in de Zwinstreek

Samuel Hinoul

Foto: Samuel Hinoul

ledereen kent de huidge Belgisch-Nederlandse grenspalen. De obeliskvormige gietijzeren palen, rustend op een achthoekige cementen sokkel en bekroond met een gestileerde dennenappel, versierd met de wapens van de koninkrijken Belgie en Nederland. Onder de koninklijke wapens staat het grenspaalnummer (hier in Knokke-Heist nummer 356 tot en met 369) en een jaartal. Op de frontfoto: grenspaal 361 op de kruising van de Graaf Jansdijk en de Dikkedijk met het jaartal 1843. Er zijn ook een aantal grenspalen die het jaartal 1863 vermelden. Die grenspalen zijn geplaatst tijdens de bedijking van het Zwin. Bij de indijkingen in het Verdronken Land van Saeftinghe, nabij Doel (Prov. Antwerpen) zijn er zelfs grenspalen met het jaartal 1905.

Grenspaal 361 gelegen in de Graaf Jansdijk met zicht op de weg die de grens vormt naar GP 362 boven op de oude zeedijk
(Bron : www.grensmarkeringen.be - Grenspalen tussen Belgie en Nederland).

Nadat Belgie zich in 1830 onafhankelijk had verklaard werd op 19 april 1839 in Londen het Scheidingstraktaat getekend. Het stond beter bekend als het Verdrag der XVIII artikelen. Willem I van Nederland was echter niet akkoord met het verdrag waardoor een aantal vijandelijkheden richting Belgie plaatsvonden. Na veel wikken en wegen en overdracht van Belgische grondgebied (Maatsricht - Oost-Limburg en Oost-Luxemburg) aan de Nederlanden volgt het Verdrag der XXIV artikelen. Het duurde immers nog drie en een half jaar eer men het eens was met de vooropgestelde grenzen tussen Nederland en Belgie. Op 8 augustus 1843 werd dit bekrachtigd door het verdrag, gesloten in Maastricht, waarin het grensverloop wordt beschreven en vastgelegd in het "Het reglement voor het plaatsen van de grenspalen".

Grenzen en grenspalen kennen een geschiedenis, een geschiedenis van landwinning hetzij door oorlog, hetzij door verzanding, door indijking, door overeenkomsten, ...

In onze streek zijn er naast de grenspalen van anno 1843 nog andere, oudere grenspalen te vinden, namelijk de Nederlands-Oostenrijkse Grenspalen. Het is een korte historiek waard.

De Tachtigjarige Oorlog en de grens van 1664

Op 9 april 1609 sloten de Spaanse en Staatse overheden te Antwerpen het Twaalfjarig Bestand. Het derde artikel van het akkoord bepaalde dat elke partij op haar ingenomen posities bleef. Deze positie was bepaald in 1579 door de zeven noordelijk provincies in de Unie van Utrecht. Het Twaalfjarig bestand bracht niet alleen wat rust maar ook een tweespalt teweeg, vooral in de grensgebieden. Heel wat dorpen lagen pal op op de grens, zelfs huizen werden door de grens doorkruist. Dit bracht allerhande financiele en juridiusche kwesties aan de oppervlakte die een oplossing vergden. Aan wie moesten de inwoners in het grensgebied belastingen betalen? Kwamen mensen die op aartshertogelijke grond woonden in aanmerking om een ambt in de Staatse gebieden? Hoe zat het met de geloofskwestie? Wat gebeurde er met de mensen zelf? Kon men gearresteerd worden door de Staatsen wanneer men op het aartshertogelijke deel van het dorp woonde?

In 1614 verklaarde Staten-Generaal als algemene regel dat alle bewoners die na 1604 bij de Generaliteit behoorden en voor 1604 bij de aartshertogen behoorden hun belastingen moesten betalen aan de Staten-Generaal. Dit betekende dat sommige inwoners aan de Staatsen, anderen aan de aartshertogen hun belasting moesten betalen. Maar zo eenvoudig lagen de zaken niet voor de grensgebieden in het westen van Staats-Vlaanderen. Want wanneer het lokale bestuur van een dorp een bepaalde regel uitwerkte die tegen de costumen (= oud-waterschapsrecht) van de aartshertogelijke Nederlanden indruiste, dan zaten de inwoners van dat deel van het dorp wel met een probleem. Men kan immers geen twee bazen dienen. Het Vrije van Brugge betwistte bovendien de aanspraken van het Vrije van Sluis Daarmee kwamen bepaalde dorpen in het grensgebied tussen hamer en aambeeld te zitten. Er was voortdurende gekibbel over elkaars competentie en resort en beiden beriepen zich steevast op ‘costumen’ uit lang vervlogen tijden.

Een onderlinge overeenkomst drong zich op in het traktaat van 1609. Het bestandstraktaat was gebaseerd op de territoriale status-quo. Volgens artikel 3 zou ieder zijn veroverd gebied behouden.

“Chacun demeurera saisi et jouira effectuellement des pays, vilees, places, terres et seigneuries, qu’il tient et possede a present sans y estre trouble ny inquiete de quelge facon que ce soit, devant ladite trefue enquoy on entend comprendre les bourgs, villages, hameaux, et plat pays qui en dependent”

Bron : Akte van ratificatie uitgevaardigd door de aartshertogen van het bestandstraktaat op 9 april 1609 gesloten te Antwerpen tussen hen en de StatenGeneraal. 1609 april 10. Artikel III. Online versie. Nationaal Archief.

“ledereen zal in beslag worden genomen en zal genieten van de landen, steden, pleinen, gronden en heerschappij, die hij nu vasthoudt en bezit, zonder op enigerlei wijze te worden gestoord, onder de voorgenoemde gebieden begrijpt men de gemeenten, dorpen, gehuchten en het platteland dat ervan afhankelijk is” (vrije vertaling).

Overzichtskaart van de Nederlandse grens vanaf 1579 tot het Verdrag van Munster. Tachtigjarige Oorlog (Bron : Wikipedia - Unie van Utrecht)

In 1621 bleek dat het Twaalfjarig Bestand niet zou verlengd worden. De regio’s wikkelden zich terug in de strijd. Conflicten tussen het Vrije van Brugge en het Vrije van Sluis waren schering en inslag tot het Verdrag van Munster werd gesloten op 15 mei 1648. In zekere zin beriep men zich op het bestandstraktaat van 1609 waarbij in artikel 3 staat vermeld dat beide partijen hun bezet gebied mogen behouden. In onze streek was dit dezelfde grens als in het jaar 1609.

Pas in 1664 begonnen de onderhandelingen tussen Spanje en de Staatsen om artikel 67 van het verdrag in orde te brengen, namelijk de precieze afbakening van de nieuwe landsgrens. Deze landsgrens kwam ongeveer overeen met de landsgrens die wij nu kennen. Maar het liep echter niet van een leien dakje want de toestand van het gebied bestond nog grotendeels uit geinundeerde polders. Zelfs in het veld werd nog grotendeels onderhandeld over de juiste plaats van de grenspalen.

De parochie Sint-Anna-ter-Muiden werd in twee gedeeld. Het oostelijke deel sloot aan bij Sluis en het westelijk bij de parochie Westkapelle. Ten westen van de toren van Sint- Anna-ter-Muiden werd een punt op 80 roeden (ongeveer 325 m) vastgesteld. Op dit punt staat de huidige grenspaal nummer 360 (Restaurant Hof ter Mude). Vanuit dat punt werd een grenslijn recht naar het Lapscheurse Gat getrokken en in het noorden recht naar het Boerenverdriet en het Sint-Annafort en van daaruit naar een punt langs de geul van het Zwin die terug de grens werd.

Boven-rechts: Grenspaal Nr 360 thv Hof Ter Mude (Foto: Samuel Hinoul)
Links: Grens van 1664 (rode lijn) met huidige grenspaal Nr 360 (blauwe cirkel) (Bron: www. Geopunt.be / Ferrariskaart)

(Bron : www. Geopunt.be)

De Spaanse Successieoorlog en het Barrieretraktaat

Op 1 november 1700 stierf de Spaanse koning Carlos (Karel) II (1661-1700). Carlos II bepaalde in een vlak voor zijn overlijden opgemaakt testament, dat al zijn bezittingen zouden overgaan in handen van Filips van Bourbon, de hertog van Anjou en kleinzoon van de Zonnekoning, Louis XIV. Dit leidde in 1701 tot de Grote Alliantie van Den Haag, een overeenkomst tussen Oostenrijk, Engeland en de Republiek der Nederlanden.

In deze overeenkomst werden de rechten van aartshertog Karel van Oostenrijk op de Spaanse troon erkend, waarop de Spaanse Successieoorlog uitbrak tot 1713.

De onderhandelingen leidden tot de Vrede van Utrecht (1713), de Vrede van Rastatt (1714) en de Vrede van Baden (1715).

Het Barrieretraktaat

Bij de onderhandelingen van de Vrede van Utrecht ging het voornamelijk om de principe- overeenkomst die al bij eerdere onderhandelingen tussen de Fransen en de Britten gesloten was, uit te werken tot een gedetailleerd en eerbaar compromis. Afgezanten van Frankrijk, Groot- Brittannie, Portugal, Savoye, Brandenburg-Pruisen, en elk van de Zeven Provincien waren aanwezig bij deze onderhandelingen, terwijl over het lot van de Zuidelijke Nederlanden beslist werd, zonder dat die daarbij vertegenwoordigd waren. Maar ook de Republiek kwam bij de besprekingen nauwelijks te pas, zodat de Nederlanden weinig hadden in te brengen. De Franse gezant Melchior de Polignac sprak de beroemde woorden over de afgevaardigden van de Republiek: Nous traiterons sur vous, chez vous, sans vous (we onderhandelen over u, bij u, zonder u).

Door het verdrag kwamen zo de Zuidelijke Nederlanden in Oostenrijks bezit.

Een ander punt in het verdrag was de uitbreiding van het Barrieretraktaat. Het Barriereverdrag of Barrieretraktaat was een clausule bij de vrede van Rijswijk (1697), die de Negenjarige Oorlog (1688-1697) afsloot, waarbij de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden het recht kreeg om garnizoenen te legeren in acht steden in de Spaanse Nederlanden, omdat de Spanjaarden niet meer in staat waren om op eigen kracht de Zuidelijke Nederlanden tegen Frankrijk te verdedigen. Bij het in 1709 gesloten Tweede Barrieretraktaat werd dat aantal uitgebreid tot negentien steden. Dit aantal werd in 1713 teruggebracht naar twaalf. In het Barrieretraktaat van 1714 en 1715 (getekend op 15 november 1715, maar pas geratificeerd in januari 1716) zouden er nog meer veranderingen plaatsvinden in de samenstelling. Er kwamen steden bij en er vielen er af.

Ook in onze regio werd het barrieretraktaat toegepast en aangepast. In artikel 17 van het traktaat wordt de grens tussen Nederland en de Oostenrijkse Nederlanden beschreven. Maar zowel Nederland als het Brugse Vrije kwamen niet overeen met de interpretatie van de tekst die de definitieve grens omschrijft. Men bleef over art.17 nog 3 jaar onderhandelen. Door de Conventie van Den Haag op 22 december 1718, tussen dezelfde drie mogendheden, werd het tenslotte definitief gewijzigd. Ook voor onze streek had dit een grensverschuiving tot gevolg omdat nog inundatiezones en een aantal forten tegen of op de grenslijn lagen.

De grens van 1718

Voor onze streek werd de grens:

Van de zee (1) naar het Fort St-Pol te Knokke op een kleine afstand van de buitengracht; van het dijkje ten zuiden van het Fort (2) recht naar de Kromme Dijk (3); langs de gracht ten westen van die dijk (het laatste restje van de Reigaartsvliet) naar de Izabellavaart (4); langs die vaart tot aan de driehoek met de Jezuietenvaart (5) en verder langs een gracht tot aan de Cantelmolinie (6) ; de Linie volgen tot aan de Nachtegaal (7) , zuidwaarts inslaande voorbij ‘Sijne Majesteyts Bureau’ (een tolhuis op de hoek van de weg); langs de dijk tot aan de volgende draai; dan langs een gracht naar de ‘Waterloop van de Swarte Sluijse’ (8); verder in een rechte lijn naar ‘het point’ van de Redoute St-Job (9); vandaar weer noordwaarts langs de Landdijk (de Zeedijk) (10), om dan over te steken naar de oude grens van 1664 in het Lapscheurse Gat (11).

Verschuiving van de landsgrens anno 1664 (blauw) en de grens van 1718 (rood)
(Bron: www.geopunt.be / Ferrariskaart)

Overlay-projectie van de Ferrariskaart en huidig grondplan met aftekening van de grens anno 1664 (blauw) en grens van 1718 (rood) (Bron: www.Geopunt.be)

De grenspalen van 1718

Na de definitieve bepaling van de grens in 1718 kwamen er grenspalen.

De palen zijn uit arduin gemaakt (een kalksteen met een meer of minder uitgesproken blauwgrijze kleur) en heeft een vierkanten vorm en bovenaan eindigend in een afgeknotte, klauwende geprofileerde top. De palen zijn respectievelijk 1,40m en 1,90m boven het maaiveld.

In relief is aan de noordoostelijke zijde (kant van Nederland) in een ovaal medaillon een gekroonde, klauwende, staande Nederlandse leeuw aangebracht, met een naar omlaag gerichte linkerklauw (als symbool voor Eendracht) met een bundel van zeven samengebonden pijlen en in de naar boven gerichte rechterklauw een krom zwaard (als symbool voor Recht).

Onderaan het medaillon staat een monogram gekenmerkt door de ineenwerking van de letters B en D. Vermoedelijk verwijzen deze letters naar de maker van de grenspaal.

Aan de zuidwestelijke zijde (kant van Belgie of toen van Oostenrijk) is in relief in een ovaal medaillon een Oostenrijkse dubbele arend aangebracht met gespleten hals en dubbele kop, de ene kop naar links gewend, de andere kop naar rechts. De vleugels zijn uitgespreid en naar boven gericht. Boven de gespleten hals komt een keizerlijke kroon. De adelaar is door de keizerlijke kroon overtopt: de gesloten kroon draagt een wereldbol getopt met een kruis.

Onder de Adelaar komt een monogram voor: de ineengewerkte letters D en P (hoogte: 32 mm, breedte: 30 mm). Een medaillon met de dubbele arend draagt als monogram de letters B en D

Links: Medaillon van de gekroonde Nederlandse leeuw Foto’s: Samuel Hinoul
Rechts: Medaillon van de Oostenrijkse dubbele arend

Links: Detail van het monogram 
Rechts: Detail van het monogram
Foto’s: Samuel Hinoul

Vermoedelijk verwijzen de letters in het monogram grenspaal.B en B) naar de makers van de grenspaal.

Sommige grenspalen werden gesigneerd met het district waartoe ze behoorden hier het ‘T’VRYE SLUYS’

Districtpalen met singatuur van het ‘T’Vrye Sluys’

Mongram van ‘T’Vrye Sluys' Foto’s: Samuel Hinoul 

Gebaseerd op de kaart van Gerard Adriaenssens en Gaspar Warnier zijn de grenspalen anno 1718 als volgt gesitueerd:

Grenspaal A ten westen van het Fort St.-Pol, 10 roeden (1 roede = 3,84 m) van de buitengracht. Het fort lag op Hollands gebied. Vandaar liep een rechte lijn dwars door de Oude Hazegraspolder tot de volgende paal (B). Grenspaal B stond aan de koppeling van de Graaf Jansdijk en de Krommedijk (nu eveneens Graaf Jansdijk), die de Butspolder omsloot. Op deze plaats staat nu het kapelletje. Verder liep de grens langs de dijk tussen Vagevuurpolder en Bolduin Butspolder tot de driehoek van de Isabellavaart en de Zwinnevaart waar terug een paal (C) stond. De kaarten van Pieter Fehr en Isaak Thirion vermelden hier ook een ‘Sas Ruine’, op de plaats waar de legerkaarten spreken over een legerbrug. Deze legerbrug staat vermeldt op de kaart van Vandermaelen. Hier liep de grens in zuidoostelijke richting langs een platgespoelde oude dijk, tussen de Kleine en Grote Reygaertsvlietpolder naar het Sterrefort op de Cantelmolinie, waar paal D stond. Deze linie volgend in zuidelijke richting tot het fort St.-Donaas, hebben we achtereenvolgens een grenspaal (E) waar ongeveer de grote baan naar Sluis de linie kruist, dan terug een paal (F) 500 meter meer zuidwaarts, dan paal (G) aan de ‘Nachtegaele’ en paal (H) op de dijk van de Zoutevaart. Hier kruiste de grens de Zoute- en de Zoetevaart ten westen van het Fort St.-Donaas en boog dan af in oostelijke richting naar het vlakbij gelegen Lapscheursegat. Hier volgde men weer de oude grens van het Munsterverdrag van 1648.

Al de zware arduinen grenspalen werden vervolgens opgeruimd. Vier palen kan men nog terugvinden aan de kade te Sluis, aan de noordelijke oever van de Damse Vaart. De middenste paal is een grenspaal die de scheiding aangaf tussen het ‘Vrye van Brugge’ en het ‘Vrye van Sluys’. De twee buitenste palen zijn Nederlands-Oostenrijkse grenspalen. Hun oorspronkelijke locatie is onbekend. In de toren van het Belfort van Sluis is een Oostenrijks medaillon verwerkt. De grenspaal ter hoogte van de Mostaartdijk (in de Roden Ossenstraat) is, na z’n plotselinge verdwijning, rond 1973 teruggeplaatst onder impuls van de heemkundige kring ‘Cnock is ier’. Het pronkstuk is een fietsstop waard. 

Nederland-Oosterijkse grenspalen aan de kade te Sluis Foto: Samuel Hinoul

Overzicht van de grenspalen anno 1718 volgens de kaart van Adriaenssens en Warnier - overlay Ferrariskaart met huidig grondplan (Bron: www.Geopunt.be)

Grenspaal in de Roden Ossenstraat, Oostenrijks medaillon  -- Grenspaal in de Roden Ossenstraat, Nederlands medaillon
Foto’s: Samuel Hinoul

Het Verdrag van Fontainebleau en de grenspalen van 1784

Het Verdrag van Fontainebleau werd op 8 november 1785 gesloten tussen de Rooms-Duitse keizer Jozef II en de Staten-Generaal van de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden. Het voorkwam een dreigende oorlog nadat de keizer wat onbezonnen een reeks oude kwesties en schimmige gebiedsaanspraken had opgerakeld en daarover een ultimatum had gesteld. Hij erkende het barrieretraktaat niet als wettelijk en eiste dat het gebied gelegen tussen de grens van 1718 en welke door het traktaat van 21 december 1664 was vastgelegd, weer bij Keizers domein diende te worden gevoegd.

In artikel 4 van het verdrag staat vermeld dat de grens van Staats-Vlaanderen, na de Spaanse Successieoorlog enigszins verruimd, werd teruggebracht naar de toestand van 1664.

Daar de restanten van deze grenspalen waren verwijderd en uiteraard door de generatiekloof tussen 1664 en 1783, was het niet zo vanzelfsprekend om de grens anno 1664 terug te vinden. Aldus een “Actum tot Brugge in november ende december 1783, ons t’oorconden” van I. Maelstaf en J.A. Laurenz gebeurde het uittekenen van deze grens op 18 november 1783 door twee “experts ende geswoorene landmeters s’Lands van den Vrijen, ter requisitie van m’her Jan Francois Diericx, Readt van Staeten s’Leijsers President van sijnen Raede in Vlaenderen, ... “. Zij werden “getransporteert ter prochie van Sinte Anne ter Muijden bij de stadt van Sluijs, tot het uijtsteken de allignementen vande scheijdinghe der Limiten van den jaere 1664".

Uit hetzelfde document kan worden gesteld dat de grenspaal van 1664 ter hoogte van het huidge restaurant Hof ter Mude nog steeds aanwezig was "... wij hebben eerst onderzocht ende bevonden den witten arduijnen paelsteen staende van noorden op de straete streckende van het dorp van Sinte Anne naer Sinte Anne Dam, circa drije roeden oost van den waegheslagh ... sijnde den primitiven paelsteen van de vooren geschreven Limitscheijdinghe, ende point ofte centre van de twee rechte linien der Limiten, ...".

Voor de rest was het nagenoeg een gissen over een aantal palen en gaat men ten rade bij de bevolking in de buurt. Na de bevraging van “Adriaen Plasschaert oudt... jaeren, die gebooren ende opgevoedt is geworden in d’hofstede daer... ende Joannes Bellinck oudt.. jaeren ... welcke hebben gedeclareert den gemelden paelsteen van hunne jonckheijdt af publiceque-lijck hebben gezien ende geweten ...". Dezelfde getuigen vermelden tevens dat door het doorbreken van de dijken met als gevolg daarvan een breedere ophoping van de dijken ter bescherming, een aantal palen zijn ondergedolven.

Daarnaast raadpleegt men “eene oude copie caerte waer in uijt-gedruckt staen alle partijen van landen met hunne respective grootsen ... ende welcke wijpresumeren te zijn geweest tot doen de verpondinge van de landen". (verpondinge = gewezen, wettelijk overdracht).

De nieuwe grens werd als voorlopig afgebakend met waarschijnlijk stokken of palen die wellicht wit en rood geschilderd werden, zoals nog steeds gebruikelijk is bij landmeters.

“ende aldaer tot het afteeckenen vande Limiten van het territoir van Syne Keyserlycke Majesteyt, hebben doen planten de acht houtte paelen mits d’inscriptie “OOSTENRIJK".

Er werden 8 palen geplaatst. De literatuur laat echter geen verwijzing na of deze voorlopige afbakening ooit definitief werd vervangen door stenen palen. Als tussendoortje maakt ons gebied weerom een invasie mee van Franse legers die maar al te graag de grenzen tussen beide gebieden liet vervagen.

De Franse Tijd tussen 1795 en 1814

De Franse revolutie bracht Franse legers over heel Europa. Ook onze contreien konden hieraan niet ontsnappen. Staats-Vlaanderen werd in 1795 door Napoleon bezet en samengevoegd met een deel van het huidige Oost-Vlaanderen tot het Departement van de Schelde. Napoleon had ook immers als doel het oude Vlaanderen, onder de vorm van de Verenigde Provincien terug bij Frankrijk in te lijven. De Fransen deden daarom ook graag de grenzen van het Ancien Regime vervagen of verdwijnen. De Franse keizer Napoleon werd in 1815 in de Slag bij Waterloo verslagen. Daarna hadden de Europese grootmachten Europa opnieuw staatkundig ingedeeld. De Noordelijke en Zuidelijke Nederlanden waren weer bij elkaar gevoegd. Liberalen en katholieken in de Zuidelijke Nederlanden hadden ieder hun eigen redenen om hierover ontevreden te zijn. In Brussel kwam het eind augustus 1830 tot een opstand tegen het noorden. Op 4 oktober riep het Voorlopig Bewind de onafhankelijkheid van Belgie uit.

De Belgische Opstand in 1830

De Belgen riepen in 1830 de onafhankelijkheid uit van het Koninkrijk Belgie en beeindigden daarmee het Koninkrijk der Verenigde Nederlanden. Doch probeerden ze West-Zeeuws- Vlaanderen, omwille van de onderlinge verbondenheid (met het katholicisme) aan hun gebied toe te voegen. Dit leidde uiteraard tot schermutselingen waarbij kunstmatige inundatie als verdediging werden uitgevoerd om de oprukkende opstandelingen te vertragen. Vanuit Aardenburg rukten de Belgische Opstandelingen op naar Oostburg waar Kolonel Ledel de opdracht had om alsnog het gebied te verdedigen. Er werd wel degelijk slag geleverd bij Oostburg waar het verhaal van de boterkanonnen (mythe) voor de terugtrekking van de Belgische Opstandelingen zorgden. Kolonel Ledel werd uitgeroepen als de held die zorgde dat Zeeuws-Vlaanderen bij de Nederlanden konden worden gevoegd. Zijn bescheiden graf ligt immers op de begraafplaats van Oostburg.

Daarmee eindigt de historie en het bewegen van de grens tussen het Belgie en Nederland van tegenwoordig.

Bibliografie

• Gerard Adriaenssens, De grens onder het Oostenrijks bewind, 1973,’Cnock is hier’.
• Broeder Gaetan, Nederlands-Oostenrijkse grenspalen uit de XVIII de eeuw,1966, Rond de Poldertorens nr.3.
• Danny Lannoy, Grenspalen, 1987, ‘Cnock is hier’.
• Robin Schillewaert, Het Vrije van Sluis in de eerste helft van de 17 de eeuw, 2011, Masterscriptie.
• Willem Hendrik Gispen, Utrecht en zijn Vrede, 2010, B For Books Distribution.
• L.J. Rogier, Eenheid en scheiding, 2008, Uitgeverij het Spectrum.
• Paul I.C. Vandewalle, Historische atlas van Knokke-Heist, 2009, Knokke-Heist.
• P.W. Stuij, Zeeuwsh-Vlaanderen, de geschiedenis van een grensgebied, 1990, De Walburg Pers.
• Adrie de Kraker, Landschap en bewoning van Zeeuws-Vlaanderen, 2017, Drukkerij Bareman.
• Prof. Dr. H. Gysels, Fietsen en wandelen in het krekengebied - Langs Spaanse forten en Staatse schansen, Neerlandia.
• D.S.J. Wiersema, Markeboek van Zelhemmer Hattemer Marke, 2006, De Rijp.
• https://inventaris.onroerenderfgoed.be/
• https://www.law.kuleuven.be/personal/mstorme/unievanutrecht.html.

Korte historiek van de grenspalen in de Zwinstreek