Van de tijd toen er vroegmis was - Deel II

Van de tijd toen er vroegmis was - Deel II

Rita Peckelbeen

Wie was Pastoor Ronse die ons een kerkdagboek naliet?

Pastoor Fredericus Ronse werd geboren Bachten de Kupe in Veurne als zoon van archivaris Edmond op 1 juli 1854. Frederik werd op 21 december 1878 priester gewijd. Hij was eerst leraar aan het college te Menen vooraleer hij veertien jaar later (juni 1892) onderpastoor werd te Desselgem.

Een goed jaar later werd hij hulpaalmoezenier in het Bedelaarswerkhuis (Werkhuizenstraat) te Brugge. Al op 17 december 1893 was hij er aalmoezenier van het toevluchtshuis en proost van de Gilde der Ambachten in Brugge. Beide functies behield hij tot zijn aanstelling in Knokke. Het Bedelaarswerkhuis werd vanaf 1891 ook wel Rijksweldadigheidsgesticht of Staatstoevluchtsoord genoemd. Naast vrouwelijke bedelaars werden er ook jonge prostituees, zwangere gevangenen en onhandelbare meisjes opgenomen. De 'Refuge' in Sint-Andries werd later een opvangcentrum voor vluchtelingen.

In Knocke waakt de herder over zijn parochiale kudde van 28 mei 1907 tot 25 maart 1910 (4 april volgens het dagboek van Leopold De Vos). Hij kwam pastoor Karel Fonteyne opvolgen die hier acht jaar verbleven had. De Vos vermeldde in zijn dagboek dat de pastoor op 20 juni 1907 plechtig werd ingehuldigd. Hoe dat verlopen is weten we niet, wel hoe die van zijn voorganger Fonteyne verliep. E.H. J. Van Den Heuvel schreef een artikel over de inhuldiging van de pastoor in Cnocke is hier 1984/21. Dat scenario zal vermoedelijk ook wel gebruikt zijn voor de inhuldiging in 1907 van pastoor Ronse. Pastoor Fonteyne overleed een jaar na zijn vertrek uit onze kustgemeente. Op 31 mei 1908 vertelde Frederik Ronse in zijn wekelijkse preekstoelberichten dat E.H. Pastoor Fonteyne (geboren te Keiem, 4 april 1852) te Pittem was gestorven op 24 mei. Hij was overleden voorzien van de Gerechten van onze Moeder de H. Kerk en in de gevoelens eener volkomene overgang aan den wil des Heren, na een leven van verdienste. Wilt allen uwen gewezen goeden en wijzen herder in uwe gebeden indachtig zijn". In Knokke werden een vijftal missen met 'libera' (verlossing) gecelebreerd ter zielelavenisse.

In Knocke a/Z woonde pastoor Ronse zoals zijn voorgangers in de pastorie aan het Dorpsplein op de hoek met de Zeeweg.

Officieel volgens de gemeentelijke registers:

Statieplaats nr. 2. Van deze statige herenwoning zijn heel veel foto's en afbeeldingen gemaakt samen met het oude kerkje.

De pastorie van Knokke bij het Dorpspleintje en de Kalsijde naar Heist.

Noch in de verhalen van Georges Rotsaert noch in de Dagkiappers van Andre D'hont vernemen we welk soort herder Ronse was. Wat we wel vinden is een getuigenis van Michiel English in De Biekorf van 1955. Daarin typeerde hij hem als een brave man, wat van de oude stempel maar wel koppig. Ronse schreef verzen, boetseerde en declameerde lezingen uit eigen werk. In Knokke vinden we hierover niets terug!

Grafsteen van pastoor Ronse te Zedelgem

Was hij sociaal maatschappelijk bewogen met oog voor zijn hele kudde? Of toch vooral voor de notabelen? Was hij eerder de vertrouweling van het volk of een soort miniatuur paus? Was het een soort Pastoor Munte (acteur Luc Philips) uit de BRT successerie Wij, heren van Zichem (jaren '70), of eerder kapelaan Odekerke die acteur Jo De Meyere schiep in de NOS serie Dagboek van een herdershond. Zijn parochianen kunnen het ons ook niet meer vertellen en spijtig genoeg waren al onze opzoekingen vruchteloos.

In de lente van 1910 vertrok Pastoor Ronse uit ons landelijk grensdorpje dat evolueerde naar dynamische badplaats. Hij bleef in de Sint-Laurentiuskerk in Zedelgem pastoor tot hij op bijna 80- jarige leeftijd overleed op 22 januari 1934.

Vader Edmond Ronse was naast archivaris ook geschiedschrijver van Veurne en Veurne-ambacht. Zoon Fredericus trad in zijn voetsporen. Hij was de auteur van het boek De geschiedenis van Zedelgem-Veldegem, dat een paar maanden na zijn overlijden verscheen. Het boek heeft hij nooit gezien; zelfs de proefdruk heeft hij niet kunnen nazien. Het blijkt een kostbare bron van informatie, alhoewel sommige info al eens geweld blijkt aangedaan. Hij kreeg in Zedelgem in 1979 wel een heemkring met zijn naam. De heemkring gaf er in 1982 het Dagboek van E.H. Frederik Ronse, pastoor te Zedelgem 1910-1934 uit.

En dit brengt ons opnieuw bij het kerkdagboek in Knokke. We keren terug naar de tijd toen er in Knokke nog maar een parochie was, een pastoor en een onderpastoor, dagelijks minstens twee missen, op zondag naast de hoogmis ook nog vespers en zo nu en dan een processie.

Sacramentsprocessie

De traditie van een Sacramentsprocessie in Knokke is reeds lang 'geschiedenis'. Het was in de eerste helft van de 20^e eeuw wel een heel evenement, dat nogal wat volk op de been bracht.

Andre D'hont schreef in het Brugsch Handelsblad in 1969 in het artikel Vanaf de preekstoel gezien in 1908 iets over de Sacramentsprocessie:

Zondag toekomende kinderen die aan de processie deelnemen, naar de 7 of 8 % ure misse gaan om aan tijden in het klooster aanwezig zijn. Ook dienen al de kinderen die in de processie zullen gaan aanstonds hunnen naam op te geven aan de Eerwaarde Zusters van Sint-Josephklooster. De gewone dragers van beelden, fakkels, vaandels en paviljoenen zijn vriendelijk verzocht, in geval zij zoude wezen voor de processie van zondag aanstaande van het vandage aan den koster te laten weten. De lijst der dragers hangt aan de kerkdeure ten zichte....

Op 13 juni 1909 kwam er een verandering aan het traject van de processie. Pastoor Ronse verklaarde op de preekstoel: De tocht loopt langs de Lippenslaan, de markt, de avenue Piers de Raveschoot en de Dorpsstraat (huidige Sebastiaan Nachtegaelestraat). De inwoners dier straten zijn verzocht hunne huizen te bevlaggen en te versieren alsook om malkander te verstaan om den altaar op te richten en te versieren op de groote markt (nu Alfred Verweeplein) waar de zegen met het H. Sacrament zal gegeven worden....... Wij durven verhopen dat talrijke fakkeldragers de processie zullen meegaan, zoveel te meer dat de leden van de Heilige Sacramentsgilde zo talrijk zijn en zij er aan houden zullen om O.L.H de hulde te bewijzen. Elkeen wordt ook verzocht de Confrerie van het H. Hart te willen intekenen.

Uittreksel uit het dagboek van pastoor Ronse.

Pastoor Ronse zag dat het goed was. De volgende zondag dankte hij met de volgende woorden: den hertelijke dank wordt aan al degenen toegezeid die met de plechtige processie van het H. Sacrament zondag laatst, hen zoo vlijtig en godvruchtig beijverd hebben. Dank in het bijzonder voor degenen die den prachtige altaar op de markt opgeschikt en versierd. Het was edel en schoon. Dank ook aan al de beelden- en fakkeldragers, dank aan de zangers, en de uitdrukking van de grootste voldoening aan al de parochianen die hunne huizen zoowel versierd hebben en zoo veel licht aanstaken; aan al die godvruchtige menschen die de processie meegingen! Gij hebt het welgedaan!

We mogen aannemen dat de Sacra- mentsprocessie tot stand kwam in samenspraak tussen pastoor Ronse, de Zusters van Ten Bunderen en de Sacra­mentsgilde. De zorgers (wat we nu de wijkverantwoordelijken zouden noemen) van die gilde inden de bijdragen.

De gilde droeg zijn steentje ook bij tot de verfraaiing van de kerk. Pastoor Ronse, Medard Cosyn (voorzitter), Leopold Flama (schrijver), A. Van Bambosch, Nicolaas Sandele, Benjamin Demeestere, Sebastiaan Monteville en Michiel Fournier (de laatste ordehandhaver of 'swies' in de parochiekerk) waren in die tijd zorgers.

Ingenieur Valere Cosyn (°Knokke 1909/ +1986) beschreef nauwkeurig hoe de processie na 15 juni 1913 verliep (Cnocke is hier 1981/18). In de processies werden de vereerde heiligenbeelden vastgemaakt op een draagplaat en meegedragen door de leden van het genootschap. De plechtige zegening werd gegeven vanaf het verhoog van het stadhuis. Onderweg werd de lisplanten geworpen voor het Heilig Sacrament in de monstrans. Die planten haalden ze langs de Damse vaart. Vier mannen droegen de baldakijn of hemel boven de pastoor (met koormantel) met monstrans in de handen.

Vier andere personen droegen zware grote zilveren lantaarns en werden gevolgd door 40-50 anderen, die kleinere glazen 'fakkels' droegen. Omringd door een schare engelen stapte de Heilige Margaretha mee. Ook de oude vaandels o.a. die van de Sacramentsgilde werden meegedragen. Jimmy Debruecker vertelde dat garde Casimir (zijn vader) vooraan stapte met getrokken sabel. Waar de stoet passeerde knielde iedereen.

Erik Willems (°Blankenberge 1939) schreef in zijn familiekroniek een mooie getuigenis van een verdwenen luisterrijk evenement (Cnocke is hier 2011b en 2012a) wel van een latere datum.

Beeld uit een processie in de jaren ’50 ter hoogte van
‘Hôtel des Familles’ in de Lippenslaan.

Een gebruik dat ook helemaal verdwenen is was de jaarlijkse processie. Deze vond waarschijnlijk ook plaats in de meimaand. Juffrouw Deckers (80 jaar) en eigenares van het Hotel des Familles stelde elk jaar haar terras en trappen ter beschikking en gaf een fortuin uit aan bloemen en planten ter versiering van het geimproviseerde altaar... Vlak op de hoek was er een prachtige brede trap die leidde naar de ingang van het hotel dat in principe een halve verdieping boven de straat lag. Daar lag dan ook een terras zowel langs de Bayaux- als de Lippenslaan (later bankinstelling en nu vestiging van Carrefour). De processie vertrok aan de Margaretakerk en liep via de Pierslaan en Zoutelaan naar Hotel des Familles. Daar vond de zegening plaats en ging de processie langs de Lippenslaan terug naar de Margaretakerk.

De hele processie werd muzikaal opge- luisterd door ons zangkoor. Alle zangertjes werden met een misdienaars-kleed aangekleed.

Erik Willems liep school bij de Broeders Xaverianen van 1945 tot 1954. Het zangkoor van de Freres werd ook ingezet bij de jaarlijkse Sacramentsprocessie in de mei- of juni maand.

Ommegang, kruisweg, processie...

Sacramentsprocessie en bedevaart naar het Kapelletje aan de Graaf Jansdijk behoren in Knokke grotendeels tot de historie. Nu brengt een fietsen- of dierenzegening nog volk op de been.

Processie, ommegang, kruisweg... de bedoeling van de kerkelijke overheid was de vervulling van een of andere intentie of de viering van een patroonheilige. Dit kon binnen de parochiekerk naar het beeld van een of andere patroonheilige of buiten in de onmiddellijke omgeving: op het kerkhof (rond het oude kerkje tot 1928) bidden voor de overleden parochianen of naar het kapelletje aan de kerk. Op 15 augustus 1909 is er solemnele processie langs de Smeestraat voor Onze Lieve Vrouw Hemelvaart. De week ervoor werden de Jonge dochters en kinders die in de processie gaan, verzocht naar eenen vroegmis te willen gaan om ten 9 ¹A in het Klooster tegenwoordig te kunnen zijn. En voor de verbetering van deze processie werd ook een omhaling gehouden.

Blijkbaar was er aanvang 20^e eeuw ook wel vaker een 'Kruisweg'. Op 4 november vernemen we hierover meer. Tusschen vespers en lof een solemnele kruisweg die gevolgd (kan) worden door talrijke parochianen. Ingezien de vurigheid tot die 'Kruisweg' sterk toeneemt en reeds een honderdtal parochianen voor die wekelijksche kruisweg zijn ingeschreven. (Zij die nog willen deelnemen moeten) hunnen naam onder het missiekruis in het mandeken leggen.

Patroonheiligen en andere feestdagen

In de loop van het kerkelijk jaar krijgen patroonheiligen speciale aandacht. De Druivelaar, de scheurkalender van Drukkerij Strobbe, vertelt ons in 2020 dagelijks welke heilige we vereren. In 1908 was er nog veel analfabetisme en was het beter dat de pastoor vanop de preekstoel dit meedeelde. Sint Margaretha, de patroonheilige van de parochie, werd in juli gevierd en dan ook gezegend met de relikwie. In 1909 vermeldde pastoor Ronse er ook bij dat er kermis was.

Soms is er aan de viering van een patroonheilige iets meer verbonden: op het feest van Sint Antonius was er om 7 uur speciaal een mis voor de bescherming der stallen en dieren. Op het feest van Sint- Sebastiaan kon een aflaat verdiend worden. Een kaarsenwijding was gekoppeld aan O.L.V. Lichtmis.

19 maart was ook de feestdag van Sint Jozef. Naast de grote beschermer van de christenfamilie is hij blijkbaar ook de patroonheilige van Belgie (1).

Gilden, confreries, broederschappen, genootschappen,...

Dat er aan katholieke verenigingen, gilden, broederschappen of confreries geen gebrek was, las je al in het vorig nummer. Hun bijeenkomsten werden op de kansel aangekondigd. Het lidmaatschap van de Berchmansgilde, Sacramentsgilde, Sint Josephsgilde (mannen), Vrouwengilde, Confrerie van O.L.V., Confrerie van het Heilig Hart, Genootschap van Sint Vincentius a Paulo, Grote Congregatie der Jonge Dochters, Kleine Congregatie, Werk der Voortplanting van het Geloof, Werk van de H. Kindsheid, Zorgers der Sacramentsgilde,... werd steevast vermeld op de gedachtenis bij een overlijden. De gilde of confrerie liet een of meerdere herdenkingsmissen celebreren voor de overleden leden.

Op het Feest van de Heilige Familie was er een gezongen mis voor de leden (en hun huisgenoten van zowel de Sint Josephs- als Vrouwengilde. De leden van beide gilden worden verzocht de Heilige Tafel te naderen voor de bescherming van de H. Familie en de zegeningen Gods over hunne huisgezinnen te bekomen. Zij kunnen aan de gewone voorwaarden eenen vollen aflaat winnen. De godvruchtige verenigingen konden ook bij speciale omhalingen gesteund worden.

Toch moest er wel eens aangedrongen worden om het lidmaatschap te betalen want uitgesteld raakt vergeten, wist de pastoor als wijsheid mee te geven.

De Groote Congregatie der Jonge Dochters (ongehuwde vrouwen) kwam op zondagnamiddag samen in de kerk bij het Onze-Lieve-Vrouwaltaar. Daar luisterden ze naar een speciale predicatie en zongen het 'Magnificat'. Kwestie van geen andere zondige bezigheden uit te oefenen? De Vrouwengilde - te Knokke de wuvetjes genoemd - voor de gehuwde vrouwen was de voortzetting van de congregatie.

Op 25 januari 1909 begon een retraite voor de Groote Congregatie der Jonge Dochters. Een retraite duurde meestal een volledige week met twee missen per dag. In de missen werd er gepreekt door een Redemptorist. De pastoor durft verhopen dat de ouders alle beletsels zullen van kant schuiven om hunne dochters stipt in al de vergaderingen te laten tegenwoordig zijn.

Het gebeurde dat een gilde op uitstap of verplaatsing ging. In 1909 trok de Sint Josephgilde (voor de mannen) met haar vaandel naar het jubelfeest der Xaverianen van Westcapelle, waar de Bisschop tegenwoordig zal zijn en talrijke, vreemde maatschappijen zullen samenkomen. Uit Knocke vertrekken de leden met den tram van 2 ure tien 's namiddags. Zij worden verzocht vandage hunnen naam te willen opgeven aan Leopold Traen, Michiel Fournier of den koster. De bijeenkomst der maatschappijen geschiedt om 3 ure langs de Knockse Kalseyde bij de gemeenteschool. Daarna geschiedt de luisterrijke optocht der maatschappijen.

Johannes Berchmans was een populair patroonheilige bij de Vlaamse jeugd begin 20^e eeuw. Ook in Knokke waren er geregelde bijeenkomsten van de gilde voor jongelingen.

Beeld en graf van de Belgische Berchmans in de San’Ingantiokerk in Rome.

Jan Berchmans werd te Diest geboren in 1599 en stierf na een pijnlijke ziekte te Rome in 1621. Het verhaal vertelt dat hij alle pijn en ongemakken ondergeschikt maakte aan zijn dagelijkse plichten. Misschien daarom in kerkelijke kringen populair? Hoeveel eenvoudige gelovigen kregen niet te horen: niet klagen of zagen en moedig je lot dragen.

Het motto van Jan Berchmans was: Heiligheid bestaat niet in het verrichten van buitengewone dingen, maar in het buitengewoon verrichten van gewone dingen.

Zijn er plannen voor een citytrip naar Rome? Wel passeer dan eens in de Sant'Ignatiokerk. De Belgische heilige ligt er begraven.

Bibliografie:

• Kerkdagboek van Pastoor Ronse, 1908-1910
• Michiel English, artikel, de Biekorf 1955 jg. 56
• Andre D'hont, artikel, in het Brugsch Handelssblad, 1969
• Jozef Bonte, Geschiedenis van de Sint-Margaretaparochie Knokke, 2001
• Het Brugge van toen en nu, deel Misdadige stad en deel Religieuze stad
• Valere Cosyn, Processies en congregaties, Cnocke is hier 1981/18 p.34
• Erik Willems, Kroniek van de familie Alfons Willems-Bertha Maertens, Cnocke is Hier 2011/48b en 2012/49a
• Een speciaal woord van dank aan de heemkundige kring Pastoor Ronse Zedelgem voor het beschikbaar stellen van fotografisch materiaal.

Over de bedevaart naar het kapelletje laten we in een volgend nummer verschillende getuigen aan het woord. Heb je ook een verhaal of fotomateriaal over of van de bedevaart: laat het ons weten en we nemen met u contact. Alvast bedankt.

Nota

(1) 19 maart is de feestdag van Sint Jozef, de dag waarop vroeger altijd de wielerklassieker Milaan-San Remo werd gereden. Meer weetjes voor een kwis: op 19 maart 1971 was de fusie Knokke-Heist officieel.