Een straatnaam in Knokke-Heist - Jef Mennekens:  Een man van en voor het Vlaamse woord

Een straatnaam in Knokke-Heist - Jef Mennekens 
Een man van en voor het Vlaamse woord

Danny Lannoy

Straten en pleinen krijgen weleens een naam toegewezen van een personaliteit, een wereldburger of lokale figuur, kunstenaar, burgemeester, promotor of grondeigenaar... In Knokke-Heist zijn heel wat namen van kunstenaars die Knokke & Heist hebben vereeuwigd met verf en borstel... maar er zijn ook straatnamen over literaire persoonlijkheden, dichters of taalkundigen... één ervan is Jef Mennekens.

In 1938 werd een zijstraat van de Zoutelaan bij de H. Hartkerk voortaan de Jef Mennekenslaan, waar zijn villa werd gebouwd als zomerverblijf. Op het perceel was in 1936 langs de straatkant de villa Flikketer opgericht en later de villa 't Populierke. Het overwegend Frans publiek las het woord als een werkwoord. Het betekende in het Kempisch dialect 'vlinder'. De omgeving van Knokke was voor de drukbezette man en zijn familie een verademing. Hier kon hij genieten van een wandeling in de duinen; dit herinnerde hem aan zijn streek, de Kempen. Een goede vriend, Julius Hoste, uitgever van het dagblad Het Laatste Nieuws, liet in Knokke ook een tweede verblijf bouwen (C. Lemonnierlaan, Zonneveld, arch. De Wit van der Hoop, 1937).

Rechts de villa Flikketer in de duinen; links een cottage met hoektoren die dienstdeed als Institut des Enfants met internaat. Aan de oostkant van de straat de Heilig Hartkerk.

De villa in aanbouw gezien vanaf de straatkant

Wie was Jef Mennekens?

Hij werd geboren op 16 december 1877 in het gezin van huisschilder Mennekens-Ceuleers (rechtstreeks afstammeling van Guillelmus Mennekens, gesneuveld in de Boerenkrijg bij de Slag van Herentals). In 1883 verhuisde de familie, wegens hun te liberale ideeen niet geduld in Herentals, naar Laken.

Gedurende zijn studies in het Atheneum te Brussel vertaalde Mennekens toen reeds zijn Franse handleiding voor Geschiedenis en Aardrijkskunde in het Nederlands. Hij was de eerste die de examens van die vakken in het Vlaams aflegde.

Jef werd ambtenaar in de gemeente St. Jans-Molenbeek. In 1900 huwde hij Hermina Jonckheere. In 1923 promoveerde hij tot gemeentesecretaris en was een van de enkelingen die er de taalwetten liet toepassen. Buiten zijn ambt was hij zeer actief in het Vlaamse cultuurleven als dichter en in de toneelwereld.

Zijn eerste dichtbundel Azure dateerde van 1896; hij schreef ook voor het tijdschrift Van Nu en Straks. Zijn toneelstukken gingen allen in premiere in de Koninklijke Vlaamse Schouwburg. Hij publiceerde 11 dichtbundels, een tiental novellen, kindergedichten, sprookjes en 28 toneelstukken. Zijn proza verscheen onder zijn pseudoniem Jan van Dieleghem.

In 1907 was hij voorzitter van het toneelverbond van St. Jans-Molenbeek geworden en in 1908 stichter van de toneelkring de Violier in Jette. Hij was ook medeoprichter van het Koninklijk Landjuweel en volgde Herman Teirlinck op als voorzitter van het Comite van Toezicht.

Mennekens deed in 1927 beroep op architect Joseph Diongre (Brussel 1878/1963) om een woning op te richten in Jette.

Deze opmerkelijke geklasseerde woning Het Wit Huis staat momenteel te koop. Het is een zuiver modernistisch huis waarvan het interieur en de meubels ook werden ontworpen door de architect. Het werd een functioneel huis, met daglicht in alle ruimtes. De beide villa's in Knokke waren ook door Diongre getekend.

Jef Mennekens' liberale gedachte ging niet ongezien voorbij en zo werd hij kabinetssecretaris van diverse liberale ministers van onderwijs, dit tussen 1936 en 1939. Hij bleef nauw verbonden met zijn geboortestad Herentals en bracht er veelal zijn verlof door vooraleer hij in Knokke zijn tweede verblijf had.

Op bestuurlijk vlak publiceerde hij handboeken over bestuursrecht en taalgebruik. Mennekens genoot veel erkenning en op 15 mei 1927 werd de 50-jarige gevierd op het gemeentehuis in  aanwezigheid van Minister Camille Huysmans (Kunst en Wetenschappen). Maurits Sabbe hield de feestrede bij zijn viering.

Nog gedurende zijn leven werd in St. Jans-Molenbeek een plein naar hem genoemd.

Een van zijn spreuken was: De taal is als de zon in een landschap, als zij heengaat verliest alles zijn kleur, wordt alles grijs; dit past volledig bij de rijke persoonlijkheid van Mennekens schreef Gys Garre in de uitgave van het Willemsfonds afdeling Brussel.

Jef Mennekens werd een vooraanstaand figuur in het openbaar leven te Brussel; hij was sociaal aangelegd, vooruitstrevend, vrijzinnig en literair enorm bedrijvig. Hij was een Vlaming, een behoeder van de taal, een opvoedkundige, een volksverheffer en sociaal zeer progressief.

In Brussel werd in 1883 met het taalregime weinig rekening gehouden. De inrichtende macht had het voor het zeggen maar in het Vrije onderwijs werd daar geen rekening mee gehouden. Veel Vlaamse scholen waren er niet. Onder sociale druk belandden Vlaamse kinderen in Franstalige scholen. Karel Buls, burgemeester van Brussel, zou in 1881 een systeem van transmutatieklassen invoeren, om de tweetaligheid in het onderwijs in te voeren. Directies en leerkrachten steunden dit systeem echter niet en het Franstalig personeel voelde zich bedreigd in hun werking.

Mennekens ijverde om het Nederlands in te voeren als onderwijstaal. Hij was toen ook directeur van de dienst Onderwijs en Fraaie Kunsten. Door zijn vele functies had hij het moeilijk om zijn visie te blijven verdedigen.

Op gemeentelijk vlak werden gedurende zijn termijn de gemeenteraadsverslagen in het Nederlands opgemaakt. Er zetelden omstreeks 1896 enkele Vlaamsgezinde raadsleden. Hij had tal van contacten met ambtsgenoten in Nederland die hij op studiedagen kon aanklampen. Hij vertaalde ook artikels in het blad der gemeentebedienden. Een eenheid van taal in Noord en Zuid waren een dringende noodzaak.

In 1921 was Mennekens de enigste lesgever voor de cursus 'bestuursrecht' die hij verscheidene jaren gaf in drie leergangen.

Jef speelde een pioniersrol in de uitbouw van het amateurtoneel, zowel plaatselijk, provinciaal als landelijk. 

In 1923 trok hij iedere woensdagnamiddag naar Itterbeek om sprookjes voor te dragen aan de kleuters. Vanuit zijn dichterlijke verbeelding werkte hij een sprookjestheater uit.

Mennekens aan het woord in een persbericht.

Toen in 1934 minister Marchand de wantoestanden aankaartte over de spelling van de Nederlandse taal in het onderwijs zou Mennekens een boek publiceren Spelling en Onderwijs - Geschiedenis - Overzicht en Overweging.

Uit zijn besluit citeren we: "Nu kan men tot in het oneindige redeneren over de verhoudingen tussen de gesproken en de geschreven taal. Er zijn twee uitersten en een gulden middenweg. Wanneer de geschreven taal ophoudt zich te voeden met de sappen der spreektaal, loopt zij gevaar te verstijven en te verdorren, maar omgekeerd moet de spreektaal, door de breuk met de schrijftaal, lage zinken op de trappen van het dialect. Spreektaal en schrijftaal, hoe nader zij ook tot elkander willen komen, blijven steeds twee verschillende dingen, maar zij kunnen elkaar niet missen".

In 1914 was de leerplicht tot 14 jaar reeds ingevoerd. In de Brusselse agglomeratie was dit bijzonder moeilijk;het principe van de 'vrijheid van de huisvader', haalde het boven de wet. Pas in de jaren '20 waren er meer Vlaamse volksvertegenwoordigers die het belang en de toekomst van Vlaanderen vooropstelden.

In 1932 slaagde men in dit opzet. De onderwijstaal in Vlaanderen was het Nederlands met regels voor de taalminderheden. (De transmutatieklassen waren er nog in 1956 met 4.739 leerlingen in 182 klassen verspreid over 49 lagere scholen).

Pas na 1936 kwam een geleidelijke verbetering in de opvolging van de wetgeving. Jules Hoste jr. was toen Minister van Onderwijs en Mennekens zijn kabinetssecretaris.

Er heerste in Brussel een geduchte concurrentiestrijd. Waar het Vrije (Katholieke) Onderwijs naar hartenlust Vlaamse kinderen kon verfransen, was dit niet toegestaan in het Openbaar Onderwijs.

Uit de volkstelling zien we het aantal Vlaamse inwoners in Brussel stedelijk gewest: 35 % met slechts 12 % leerlingen. In de Brusselse agglomeratie waren 69.308 leerlingen in het lager onderwijs waarvan 57.167 er Frans onderwijs volgden en slechts 12.141 Vlaams onderwijs. In St. Jans-Molenbeek, waar Mennekens woonde en werkte, waren er 2.518 Vlaamse leerlingen en 2.311 Franstaligen; een heel ander beeld dan in de rest van de agglomeratie.

Op 26 mei 1943, midden in de oorlog, kwam hij op tragische wijze om het leven. Jef Mennekens werd voor zijn deur laffelijk neergeschoten door een sluipschutter. De zaak bleef onopgelost. Een feit is dat dit een politiek geinspireerde aanslag was; in het stadhuis van St. Jans-Molebeek wisten ze van meer.................................................................................... !

Zowel voor zijn woning 'Het Witte Huis' in de Charles Woestelaan in Jette (1927) als de twee villa's in Knokke deed Mennekens beroep op architect Joseph Diongre (Brussel 1.08.1878/ + 3.03.1963). De bouwmeester stond ook in voor de plannen van het Radiogebouw op het Flageyplein in Brussel. Hij was een modernist en ontwierp zowel het interieur en meubels voor de woning van Mennekens.

Jef Mennekens sr. was gehuwd met Hermine Jonckheere en had 3 kinderen: Herman, Frieda en Daisy. Herman Mennekens had 2 zonen: Jef Mennekens jr. Jean-Pierre Mennekens.

Frieda had geen kinderen.

Daisy was gehuwd met Pierre Maistriaux en hadden 2 dochters, Sylvie en Christiane.

Jef Mennekens jr. had een zoon, Herman Mennekens jr. met 2 zonen, Niels en Noa.

Villa Flikketer werd geerfd door Herman Mennekens sr. en later door Jef Mennekens jr.

Villa 't Populierke en het Withuis in Jette kwamen in handen van Daisy Mennekens.

Familiefoto v.l.n.r. Pierre Maistriaux, Daisy Mennekens, met Jef Mennkens jr., Frieda Candries- Mennekens, Hermine Mennekens- Jonckheere, Edmond Candries, Jef Mennekens sr.

Vooraan Jef jr., onbekend kind, Tweede rij; .?. ; .?. ; Hermine Jonckheere, echt. Jef sr, .?., .?. , Jef Mennekens sr, Pierre Maistriaux en Daisy Mennekens

Op de thee in Knokke: Herman Mennekens en echtgenote Yvonne Truyens, Jef Mennekens sr. en dochter Daisy.

Zoon Herman Mennekens in de duinen bij het strand in Knocke.

De villa tegenover de H. Hartkerk voor de verkoop en sloping.

Jongste dochter Daisy en Jef Mennekens jr. bij het portret van Jef Mennekens sr.