Rops en Zweig te gast tijdens het 'Fin de Siecle' te Heyst - Deel 2
Paul B. Mattelaer
2. Gepubliceerde brieffragmenten van ROPS aan of over hoteliers Charles en Stephanie Baervoets.
2.1 1879. San Pieter (St-Pieters, wijk van Brugge) met een tekening van een visser. (Brief 1375)
Mais si, j'ai encore des Barvoets !! Je suis chez Stephanie :
Hotel de la Marine a Heyst. J'ai eu, entr'autres choses & diverses druiper)
2.2. 1881, sept.
Je ne t'ecris pas parce que, comme les peuples heureux, les Heystois n'ont pas d'histoire ! Nous nous levons a 7 h, nous prenons le cafe arrose de plats volumineux de crevettes ; promenade...Diner a 1 h.-Plage-sommeil dans la dune, - souper. Coucher. La plante (zeedijkj ! Je sens les feuilles me pousser.ou prends un billet de passe le Nord et arrive ! Quel temps ! La mer du Nord c'est la mediterranee........... Je loge, mange et bois chez la bonne
Stephanie Barrvoets (sic), une aimable amie a la tete espagnole, qui se dresse comme une fleur d'Andalousie dans un carre de choux flamand.Je commence a travailler ici. Jusqu'a present je n'ai fait que vagabonder & me reposer de mes vagabondages. Sept 1881 Voyage en Norvege
2.3. Sept 1886 (?)
J'ai ete pique au pied par un insecte quelconque, il en est resulte un furoncle charbonneux, qui m'a force de rester le pied etendu sur une chaise pendant deux ou trois mois apres avoir subi une foule d'operations fort cruelles, je vous l'assure, - quoique je ne sois pas un « douillet».
2.4. Hotel des Bains, 15 sept ?
Voila les bons souvenirs qui reviennent en foule ! tous !! Voici aussi Mlle Stephany « Stephanesque » la petite Stephany du Roden Leeuwe du Lion Rouge, celle qui donnait au petit jungman de grands verres de Hasselt - si gentiment - avec de gros baisers autour du verre, en trempant sa petite langue rose dans les uns et dans les autres ! Puis les courses et les rendez vous du soir dans la grande dune. Elle se piquait toujours les jambes aux chardons bleus & l'on embrassait la place !...Et comme elle se serrait contre moi parce qu'elle avait si peur des strandlopers - des coureurs des sables, les « banditos de la Flandre, - Coureurs de greves, epaviers, ramasseurs de tourbe, contrebandiers & braconniers, - gens mauvais a rencontrer dans les dunes quand les phares commencent a briller, Monsieur !.... Je suis donc installe a Heist-sur mer a 45 frs de Paris pas davantage : Heist sur-mer, Flandre Occidentale. 300 habitants quarante chaloupe de peche vingt-cinq villas sur la digue & deux cents baigneurs & baigneuses : Allemands & Flamands. Quelques Frangais & quelques Wallons en surplus pour apporter la note gaie. - Ecris moi ici. Dom arrive dans quelques minutes. Nous allons diner & duner dans un petit village du pays de Cadzand o[u] les filles portent deja le casque en tete comme les Amazones !
2.5. 5 jan.1878 Parijs (Brief 3102)
Quant a « I'historique » des deux dessins il est simple : La « Hour » est un dessin fait « d'apres le vif » comme I'on disait anciennement; a Heyst, en 65 ou 66, je ne me rappelle pas tres bien, c'etait une espece de « raccrocheuse de dunes » avec laquelle les pecheurs libidineux se permettaient« les licences » les plus extremes, pour deux verres de biere & un hareng saur. - J'ai donne ce dessin a Delvau ainsi que « l'Engueularde » quelques mois avant sa mort en 1867.
2.6. ZD.Heist, Hotel de la Marine. (Brief 2840)
Mais si, j'ai encore des Barvoets !! Je suis chez Stephanie : Hotel de la Marine a Heyst et delicieusement pour 5 frs par jour. Vermelding van Artan en Verhas
2.7. Heist ,31 oct.1881 (Brief 2715)
Je regrettais bien la douce tete de Stephanie..
2.8. Hotel des Bains 18 sept.1881 (Brief 2005)
Je suis avec Dom & ma fille & les Godebski de Paris a Heist: Hotel des Bains a 5 frs par personne. Excellente table
3.9. Paris 22 dec. 1877 (Brief 1437)
- un croquis fait a Heist d'apres nature une de ces filles en
loques qui s'offrent aux pecheurs pour « quarante centimes & un verre de biere. »
3.10. ZD. ( Brief 1373 )
Tekening Model Vissersvrouw
2.9. 1863 (Brief 1343)
Aangevuld met tekening van een Vissersvrouw (zie afb.)
2.10. Heyst sur mer 21 sept 18 (Brief 0027)
Je me promenais avant-hier & a travers les laideurs tudesques j'ai vu jaillir une Parisienne ! - Elle n'a fait que passer je n'etais deja plus ! - J'ai souleve « mon feutre » avec un geste a la Barbey d'Aurevilly & courbe comme un portique je lui ai dit: « Madame j'ai vu deux fois des cheveux comme les votres : la premiere fois en reve, la seconde : - au Louvre !! » - Il faut avoir ving- trois jours de Heyst pour dire ces choses la aux femmes ! - On cause, c'est une amie de tous nos amis, trop honnete, helas ! - Peut etre pas, mais enfin elle en a l'air.
2.11. Heyst, Hotel de la Marine 3 oct 1886 (Brief 0011)
J'ai ete frappe a la porte de Barvoets Charles & j'ai trouve porte close. Heureusement la bonne & fidele Stephanie Barwoets, - Mme Paternoster, m'a donne l'hospitalite en son hostellerie « de la Marine ». - Barwoets est a Chooz (Nord, France) avec Carlier qui a ce qu'il paraft va s'associer avec lui, pour reprendre un restaurant a Bruxelles, a ce que m'a dit Barvoets Charles.
Stefan Zweig
(Wenen, 28.11.1881)
Heist 1904
In een brief (bijlage) schrijft de Oostenrijker over zijn verblijf in Belgie:
Mijn reis was vol mooie momenten, maar te vlug om harmonieus te zijn...
Oostende, Blankenberghe, Heyst, prachtige dagen, Brugge -heroi'sche dagen,
Berlijn - gemengde gevoelens. De rijkste uren waren deze ten huize van Verhaeren, wiens nobele en mooie menselijkheid de fantastische grootheid van Zijn creatieve werken. Hij leeft teruggetrokken met zijn zeer fijne en zeer zachte Dame ...niet excentrieke, geen pose. Ben ook bij Lemonnier, Meunier e.a. geweest.
In de eerste helft van juli van het jaar 1904 verbleef de 23-jarige Stefan Zweig, toen al reeds bekend in de literaire milieus, ook de Belgische, te Heist in het Grand Hotel du Phare van Desire Paternoster en Stephanie Baervoets (1). Net zoals Felicien Rops was Zweig vertrouwd met I'art epistolaire.
Zijn brieven zijn in het Duits gepubliceerd en in het Frans vertaald en zijn een belangrijke bron (2). In een brief aan een vriend schreef hij onverbloemd zijn ervaringen (brief 3, in bijlage) (3).
Hotel du Phare, 6 augustus 1904
Ik vind eindelijk de tijd om u te schrijven. Ik heb me willen terugtrekken in het Belgisch dorpje om uit te rusten en uit de literaire wereld e.a. en om mijn vermoeide ledematen te laten baden in de zee. Om mijn eventuele wensen te vervullen, is er de stoom-tramway (Oostende) en de trein (Brussel) en in minder dan 2 uur: deze verlangens zijn voorlopig vervuld door een lang verblijft in Brussel, hetgeen ook mijn financien hebben gesolliciteerd....
Het doet mij leed te vernemen dat je ziek bent geweest, te meer dat ikzelf dezelfde vervelende aandoening heb gehad en te ontdekken hoe gemakkelijk men de ziekte kan krijgen maar moeilijk ervan afgeraakt. Ik heb ook een aandoening gekregen met 'une fille tres bien' - zoals je weet't zijn maar dat soort die de druiper (gonorroe) hebben - maar haar opvoeding was wanhopig, maar ze deed misschien alsof. Ik heb haar moeten troosten. Hier in het land van de jolies cocottes' woekert deze aandoening en moet je heel voorzichtig zijn: op reis kan het zelfs heel gevaarlijk worden. Ik schrijf voor 'Dichtung' een monografie over Verlaine. Ik hoop dat het mij zal lukken.
Tijdens zijn verblijf in Heist nam hij graag een duik in zee en ging net als Rops op 'vadrouille', waardoor hij eveneens een soa van een 'Cocotte' opliep. Hij ging ook naar Brugge waar hij heroi'sche dagen beleefde.
Zweig kwam vanaf zijn studententijd geregeld naar Belgie waar hij goede vrienden had. Stephan 's familie kwam dikwijls naar de Belgische kust. Zijn grootmoeder stierf er in 1894. (4)
In 1902 bezocht Zweig de letterkundigen Emile Verhaeren en Camille Lemonnier, wiens werk hij in het Duits vertaalde, de graveerder Frans Masereel en de beeldhouwer Constantin Meunier. De roman ' L'homme a l'amour' van Lemonnier had Zweig ook reeds vertaald.
Het Literaire Assisenproces van 1900
In 1902 ondernam Zweig vanuit Salzburg een grote reis met Berlijn als eerste halte (brief 1). Daar vernam hij dat Lemonnier in 1900 te Brugge voor het Hof van Assisen werd gedagvaard. Zijn doorreis naar Heist waar hij in Hotel du Phare was om zich te informeren over het beruchte proces tegen de schrijvers Georges Eekhoud en Camille Lemonnier. Hun boeken waren te seksueel of te homofiel expliciet, hetgeen indruiste tegen de toen heersende zede; homoseksualiteit was wettelijk verboden.
Op 29 augustus 1899 werden in de badplaats Heyst boeken van Georges Eekhoud, Camille Lemonnier en de Fransman Octave Mirbeau in beslag genomen in de 'aubette' van Desire Paternoster op de zeedijk. Dat leidde in 1900 tot het laatste literaire assisenproces in Belgie met internationale bekendheid: Emile Zola en ander auteurs, meestal 'Dryfusard', ondertekenden een petitie ter ondersteuning van de bewuste auteurs. De homoseksueel getinte roman Escal Vigor van Eekhoud (1854/1927) veroorzaakte veel ophef net als de expliciete roman L'homme qui tue les femmes van Lemonnier. Deze laatste was een der grote in ons land waar Zweig zijn roman L'homme a I'amour had vertaald in het Duits.
Tijdens het proces werden beide auteurs verdedigd door de socialistische advocaat en duivel-doet-al Edmond Picard, die echter een virulente antisemiet was!
Emile Verhaeren en de kunstenaars Camille Pissarro en Theo Van Rysselberghe waren sympathisanten; beide auteurs werden vrijgesproken.
In 1893 had men Lemonnier al een eerste maal voor het Hof van Assisen van Brabant gedagvaard en in januari 1905 liet het Parket van Munchen beslag leggen op de Duitse vertaling van Zweig's boek. Een proces volgde (8).
De banneling Zweig
In 1913 vestigde hij zich in Salzburg. Tijdens WO I verbleef hij in Zwitserland war hij samen met andere kunstenaars, zoals de Belgische etser Frans Masereel, het nationalisme bestreed en ijverde voor een verenigd Europa.
In de jaren '20 was Zweig een van de meest gewaardeerde en succesvolle Duitse schrijvers. Als biograaf beschreef hij veel historische en literaire figuren; een van zijn bekendste novellen was Het Schaakspel, dat opviel door de psychologische benadering en zijn subtiele taalgebruik.
Met de opkomst van het Nazisme verliet de jood Zweig en zijn tweede echtgenote Lotte Altman hun geliefde Salzburg. Samen met zijn vriend Joseph Roth, ook een beroemd Oostenrijks schrijver, belandden ze eerst in Oostende in de zomer van 1936 (9). Zweig stak het Kanaal over, verbleef in Londen en belandde uiteindelijk in Brazilie. Het echtpaar pleegde in 1942
zelfmoord in Petropolis, Rio de Janeiro. Stefan Zweig liet een autobiografie na: De Wereld van Gisteren (10). In zijn boek Triomf en tragiek van Erasmus van Rotterdam verdedigde hij zijn humanistische levensopvatting en zijn uitgesproken voorkeur voor een onverdeeld Europa (11).
Bijlage: Relevante brieven (12)
1. Brief aan Verhaeren, Wenen, 28 jan. 1904.
Schrijft aan Verhaeren dat hij hem zal komen bezoeken;
2. Brief vanuit Marienband, eind juli 1904
(verblijf ouders) vermelding van zijn reis naar Berlijn en Belgie.
3. Brief aan Klammer 6 of 7 aug. Heyst, 1904, Hotel du Phare.
Over zijn wedervaren in Heist.
4. Brief aan Hermann Hesse, Wenen, 8 sept. 1904.
Secundaire literatuur
I. Bart De Groote, Waarom Stefan Zweig Heist bezocht, Uit. Het Punt, Dendermonde, 2018; 2.Stefan Zweig,
Correspondence 1897-1919, (Franse vertaling uit het Duits, chronologisch), Uitg. Grasset, Paris, 2000.
9. Mark Schaevers, Oostende, De zomer van 1936, Joseph Roth, Stefan Zweig, Egon Erwin Kisch, bannelingen aan de kust, Atlas Contact,
3de druk, 2015.
10. S. Zweig, De wereld van Gisteren, Herinneringen van een Europeaan. Arbeiderspers Amsterdam, 1990.
II. S. Zweig, Triomf en tragiek van Erasmus van Rotterdam, Meulenhoff, 1959.
12. Correspondence 1897-1919, (Franse vertaling uit het Duits, chronologisch) Paris, Grasset, 2000.
13. Paul Mattelaer, Burgemeester Eugene Mattelaer, een biografie, dl. 1 & 2 in Cnocke is hier, Stefan Zweig, Triomf en tragiek van
Erasmus in Rotterdam.
Nota's
1. Mattelaer P.B., Het verhaal van de familie Baervoets, Cih nr. 58 A, jg. 2021. B. De Groote, p. 10
2. Correspondance 1897-1919, (Franse vertaling uit het Duits, chronologisch) Parijs Grasset, 2000; Nederlandse vertaling.
3. Stefan Zweig, aan Karl Krammer, 1904
4. B.De Groote, p. 12
De villa waar Zweig verbleef en sterfhuis in Petropolis.
Grafsteen van de Joodse schrijver.
Nawoord
Toen Dr. Eugene Mattelaer, ereburgemeester van Knokke-Heist, vader van de auteur, krijgsgevangene was in Colditz, in 1940, schreef hij in zijn dagboek dat hij verzen las van Stefan Zweig (13). Dat was niet zonder gevaar want de jood Zweig was bijzonder gehaat door de nazi's. Na de oorlog las mijn vader zijn boek Triomf en tragiek van Erasmus Erasmus was zijn grote werd lid van het Anderlecht en gaf vele eerste 'verlichte' van Rotterdam. voorbeeld. Eugene Erasmushuis in lezingen over deze humanist.
Bij het huis waar hij woonde in Salzburg werd in de straatbekleding een herdenkingssteen ingewerkt, in messing, ook 'stolpersteine' genoemd. Dergelijke stenen zijn meestal geplaatst ter ere van de Joden die niet terugkeerden uit de kampen.
[DOWNLOAD HET OORSPRONKELIJK DOCUMENT]