De Frères van Heist : ‘Denkers maar ook doeners’

De Frères van Heist : 
‘Denkers maar ook doeners’

Frie Devinck

Het voorbije coronajaar - met verplicht thuiszitten - stuurde me naar de zolder op ontdekkingstocht en bracht me op het onverwachte spoor van een bruine enveloppe die drie kleine dunne boekjes bevatte.

Ze zagen er zeer oud en wat verkleurd uit maar waren nog goed leesbaar en dateerden van de jaren 1926, 1927, 1928 tot 1929!! Dus zo'n 96 jaar oud!!

Ze intrigeerden mij direct!

De drie prijsboekjes van 1926 -1927 -192

Op de bovenste helft van de kaft las ik: 'Institut St. Joseph' 'Ecole Moyenne Libre', Heyst-sur-Mer en in een wat groter lettercorpus 'Distribution des Prix'. Op de onderste helft van de kaft prijkte in het Nederlands: 'St. Jozef's Gesticht' 'Vrije Middelbare School', Heyst-aan-Zee.

Wat me meteen opviel was de wat eigenaardige vertaling van het Franse woord 'Institut' als 'Gesticht'.

Het waren dus prijsuitdelingsboekjes van het Lager Onderwijs en de drie jaren van de Middelbare Afdeling. Binnenin stond op het eerste blad heel plechtig 'Institut St. Joseph dirige par les Freres Xaveriens' et place sous la Haute protection de Sa Grandeur Mgr l'Eveque de Bruges'.

De Xaverianen hadden een 'liberale' uitstraling

De Congregatie van de Xaverianen kende een grote bloei eind 1800 en ze hadden al goede werkterreinen in Engeland, Belgie en Amerika. Het bloeiende Sint Franciscus Xaverius instituut in Brugge breidde voor 1900 uit met een volledige Engelse afdeling in Sint Michiels die heel onafhankelijk en eigenmachtig werkte. Daar volgden leerlingen van veel verschillende nationaliteiten de lessen. Ze waren afkomstig uit de Verenigde Staten, Canada, Brazilie, India, Mexico, Groot-Brittannie, Duitsland, Frankrijk, Nederland, Spanje en zelfs Rusland. Onder invloed van de Angelsaksische landen werd door de Xaverianen in hun scholen sporten en allerhande fysieke vorming geintroduceerd. Typisch was ook hun verdraagzaamheid voor andere godsdiensten. Ze kregen de naam open te staan voor een nieuw opvoedingssysteem. Dit was nog nooit gezien en de hele Belgische geestelijkheid bekeek die 'liberale' Xaverianen vol achterdocht. Zoiets was uniek en al zeker niet het geval in andere katholieke colleges of scholen. Ook hun lessenpakket werd uitgebreid met nieuwe vakken en zo kregen de scholen van de Xaverianen een heel goede naam en faam.

Een nieuwe eeuw een nieuw geluid

De Xaverianen waren niet alleen 'denkers' maar ook 'doeners'. In 1900 bedachten ze een plan om een zomerverblijf op te richten in Heist voor al die buitenlandse leerlingen van de Engelse afdeling die in de vakanties op school bleven of zelfs helemaal niet naar huis gingen gedurende hun studieperiode in Belgie. Ze voegden de daad bij het woord en kochten een stuk grond in de 'Sackxbilck' in Heist, tegenover de weide van Vyvey. Daar bouwden de Xaverianen de schoolvilla 'Concordia' in 1902 maar omdat er al een villa met dezelfde naam bestond, werd die vervangen door 'Maris Stella'.

Intussen hadden heel wat mensen uit Heist en omgeving gehoord van de goede naam en faam van de broederscholen en hadden ze tijd gehad om alles van nabij te volgen en te zien welke opvoeding ze aan de kinderen gaven: open en modern onderwijs. Zowel middenstanders als notabelen vonden het tijd om ook in Heist een school te beginnen en liefst met een Lagere en een Middelbare afdeling. Het enige nadeel was dat de vrije katholieke scholen betalend waren.

Op 1 oktober 1906 opende het Sint Jozefinstituut van Heist haar deuren voor 58 leerlingen. Vier broeders waren voorzien waarvan 1 directeur en 3 lesgevers. De school werd vlug te klein want in 1913 volgden er al 135 leerlingen de lessen en moest de school uitgebreid worden. Naast het klooster verrees er een laag langwerpig gebouw waarin 5 klassen werden ingericht. De school floreerde maar een oorlog was op komst.

Na de oorlog hervatte het leven vlug maar er waren veranderingen op til!

Taalkwestie: heikel punt voor de congregatie

Een nieuwe tijd met nieuwe noden en nieuwe problemen brak aan, waaronder de taalkwestie. Gedurende ongeveer 20 jaar werd het Middelbaar Onderwijs bij de Xaverianen nog in het Frans gegeven, dit van 1919 tot 1940. Maar! na W.O I werd met aandrang gevraagd om Onderwijs in het Middelbaar in de eigen taal te krijgen. De congregatie echter hield te lang aan het Frans vast. Hun Provinciaal-Kapittel eiste zelfs dat de Broeders onder elkaar in het Frans spraken, in het Frans moesten bidden, hun lezingen in het Frans houden en zich enkel op Franstalige bladen mochten abonneren. Ze werden algauw afgeschilderd als 'liberale kapitalisten en franskiljons'!

De Broeders kwamen in een delicate positie terecht.

Broeder Ignace, directeur van Heist, beweerde op een Provinciaal-Kapittel in 1936 "dat de vermindering van het aantal leerlingen misschien voor een klein deel te wijten is aan de crisis maar toch grotendeels aan. de taalkwestie". Pas vanaf het schooljaar 1938-1939 werden de lessen in het Middelbaar Onderwijs volledig in het Nederlands gegeven.

De boekjes van 1938 en 1939

Het Provinciaal-Kapittel moest wel toegeven omdat anders de afgeleverde diploma's geen wettelijke waarde zouden hebben. De spanning bij de Broeders (ook in Heist) verminderde, ze mochten weer in het Nederlands met elkaar spreken en zich zelfs abonneren op Nederlandstalige kranten. Als we de twee Prijsuitdelingsboekjes van 1938 en 1939 naast elkaar leggen zien we dat de Xaverianen al een tegemoetkoming aan de taalwet gedaan hebben. Op de bovenste helft komt in 1939 eerst de tekst in het Nederlands en onderaan de Franse tekst. Ook wordt voor de eerste maal het woord 'Instituut' i.p.v. 'Gesticht' gebruikt en Heyst-aan-Zee wordt verlost van zijn 'y' en krijgt een 'i' in de plaats. Een hele vooruitgang en grote toegeving van de ouderen in de congregatie die zich halsstarrig te lang aan het Frans hielden.

De Freres zorgden voor een goed doordacht lessenpakket

Midden in die strenge Franstalige periode volgde mijn vader Jozef Devinck, de Middelbare School in het Instituut in Heist van 1926 tot 1929. Hij kwam als Knokkenaar en Nederlandstalige jongen van 14 jaar terecht in een geheel Franstalig universum.

Het was alsof hij ondergedompeld werd in een Frans bad want hij kreeg nu zelfs zijn wiskunde, aardrijkskunde, geschiedenis, natuurkunde, handelswetenschappen in het Frans maar moest de woorden eerst 'leren' vertalen om ze te kunnen 'begrijpen'. Geen sinecure voor zo'n jongen. Het was de wereld op zijn kop. Als ik zo in zijn boekje van 1926 snuister zie ik toch dat hij het in zijn eerste jaar Middelbaar Onderwijs helemaal niet slecht deed. Wat me vooral opvalt is dat er veel aandacht werd besteed aan Gedrag en Vlijt. Om dit te controleren kregen de leerlingen elke week 1080 punten toebedeeld en bij slecht gedrag of tekort aan inzet werden ze punten afgetrokken.

Daarna pas werden de behaalde punten van de examens medegedeeld.nl. de Uitmuntendheid. dan volgden de verplichte vakken: Godsdienst, Vlaamsche Taal, Fransche Taal, Engelsche Taal, Wiskunde (Rekenen, Stelkunde=Algebra en Meetkunde), Handelswetenschappen, Schoonschrift en Tekenen, Geschiedenis, Aardrijkskunde en Natuurwetenschappen. Maar er waren ook vrije vakken zoals: Duitsche taal, Muziek (soms ook Toonkunst genoemd), Snelschrift (Stenografie) en Vingerdruk (komische vertaling van Dactylographie). De school stond vooral bekend om haar Taalcursussen, Wiskunde en Boekhouden. Er werd ook een 'Prijs der Wijsheid 'uitgereikt en een 'Bijzondere Prijs' aan de leerling van het 3^de Middelbaar Onderwijs die het grootste aantal punten behaalde in de hoofdvakken nl. de vier talen, wiskunde en handelswetenschappen.

Je vrienden verklikken als ze Nederlands spraken

Het beruchte 'calepintje' deed al de eerste dag van het schooljaar zijn intrede!! Aan de nieuwe leerlingen werd al direct meegedeeld dat er absoluut geen Nederlands mocht gesproken worden onder elkaar, ook niet gedurende de les en zeker niet gedurende de speeltijd. Ze kregen elk een klein zwart boekje, 'calepintje' genoemd, waaraan een touwtje met een potlood vasthing. Daarin moesten ze de naam schrijven van elke leerling die ze hoorden Nederlands praten. Dit was dus echt je vrienden en klasgenoten verklikken en gaf een slecht gevoel aan de leerlingen. Ook mijn vader vond dit echt een stap te ver! Zijn boekje bleef blanco en op een bepaald moment werd hij bij frere Directeur geroepen in zijn bureau. Die sprak hem ernstig toe en spelde hem heel kort maar streng de les. Hij vroeg ook: "Jozef waarom heb jij je nooit aan de regels gehouden? Waarom heb je nooit een naam genoteerd?" Jozef antwoordde heel beleefd maar ronduit: "Dat vind ik echt vrienden-verraad! Gestraft worden omdat je je eigen moedertaal spreekt is totaal absurd. Dat is toch geen misdrijf? En daarom verklik ik mijn vrienden niet." De directeur gromde eens en mompelde iets onverstaanbaars (volgens mijn vader althans) maar omdat hij de regels niet had gevolgd en dus ongehoorzaam was geweest werden hem toch punten van Goed Gedrag afgetrokken.

Later veranderde dit en werd het boekje vervangen door een doosje met een papier en potlood in. Het systeem echter bleef hetzelfde. De leerling die Nederlands had gesproken werd met naam en nummer op het papier geschreven en moest het doosje bijhouden. Pas als hij iemand anders had opgeschreven en het doosje had doorgegeven mocht hij weer meespelen. Dit moet geen vriendschap maar eerder ruzie gekweekt hebben tussen de leerlingen!

Mijn vader heeft heel weinig aan ons, kinderen, verteld over zijn schooljaren, zelfs niet dat hij een zeer goede leerling was, vooral in het tweede en derde Middelbaar. Ik heb dit alles nu pas ontdekt in de boekjes die ik met argusogen heb ontleed en gelezen.

Bij de uitreiking van het Einddiploma werd aan elke leerling die de meeste punten voor een vak had, een boek geschonken. In het laatste jaar behaalde hij zijn einddiploma met Grootste Vrucht 86,26 percent en had hij voor alle vakken de 1^ste prijs verdiend uitgenomen voor Tekenen-Schoonschrift.

Hij kreeg ook nog een 'Bijzondere Prijs' voor de meeste punten in Talen, Wiskunde en Handel, vakken waarop de Xaverianen de meeste nadruk legden.

Het enige dat hij ons ooit vertelde was dat hij bij de prijsuitreiking van zijn laatste jaar in Heist zijn gekregen prijsboeken niet alleen naar huis kon dragen. Zijn twee beste vrienden, Victor Vermeille en Jan Jooris hebben de boeken helpen dragen, langs de Duinenslag, tot aan zijn huis in de Fincentlaan in Knokke.

Kunnen jullie nu begrijpen waarom ik toch wel een beetje 'erg' fier op mijn vader ben?

Bibliografie: Michel Devriendt, De Broeders Xaverianen, 1981

Het fameuze 'calepintje'

Bijkomende gegevens van leerlingen van toen uit Knokke en Heist.

3de Middelbaar:

Joseph DEVINCK (Knokke 16.10.1912 / + 25.02.1987), gehuwd Anna Dombrecht, bediende RTT

Frans MATTHEEUWS (Knokke 15.12.12 / + 22.04.1969), behanger (tapijtsier), gehuwd met Verburgh Gabrielle

Joannnes JOORIS ( Sluis .09.1912 / + 17.02.1996) gehuwd Godelieve Desmedt, Duinbergen

Victor VERMEILLE (Knokke 28.01.1912 / + 10.10.1995) x Antoinette Dugardin

Omer DENOYEL (Sijsele 16.02.1911 / + 11.06.1978) x Maria Pyckavet autocar uitbater, Duinbergen

Andre DESCHEPPER (Heist 23.05.1913 / ? ) Zoon van Camiel en Marie Schreurs, bierhandelaar, Kursaalstr 41,

bediende, x Madeleine Gheselle.

Alberic VANDEVELDE (Lissewege 16.05.1911 / ? )

Aybert RAPAER DE GRASS ( 11.11.1919 / 16.08.2000) x Isabelle le Fevere de ten Hove

1ste Middelbaar:

Robert PARMENTIER ( Evere 11.01.1915 / ? ) zoon van Ferdinand en Therese Bruthoul, Zeedijk 'Villa des Roses' 104.

Georges CONSTANDT (Sluis 24.01.14/ ? ) vader Pieter Constandt woonde in de Dorpstraat 26 te Heist.

Albert LANNOY (Gent 12.04.1915/ ? ) zoon van Karel en Georgina Heylbroeck, winkelier, Zeedijk 154, Licentiaat Handel & Wetenschappen, naar St. Gillis 1940, Adjudant 4^de Linie, Reserve-Onderluitenant Infanterie.

Marcel VAN LEDE (Assebroek 18.03.1913 / + 03.09.2000) x Raymonde van Straten, bediende.

Albert DAELEMANS (Antwerpen 27.02.1915 / ? ) zoon van Petrus en Louisa Pil, wachtmeester Gendarmerie, Kerkstraat 56,

Albert NAERT (Retranchement 11.01.1915 / + Knokke-Heist 04.12.1999) x Lia Vantorre, onderwijzer Maurice NAERT (Heist 19.06.1913 / + 01.12.1980) x Rosa Vandewalle, werktuigkundige, mekanieker, handelaar, winkelier, gemeentebediende

Emile HAERINCK ( ? / ? )

Ferdinand DE CUYPER (Heist 7.08.1913 /+ 19.07.1984) x Maria Decuyper

Omer VLIETINCK (Heist 23.02.1914 / Brugge 19.07.1984 ) x Marie-Jose Dumarey

Walter DENOYEL (Sijsele 28.03.1915 / 09.01.1987 ) x Laura Willems

Maurice VERMEERSCH (Lapscheure ? / ? )

Honore WESTYN (Ramskapelle 08.07.1912 / + Brugge, 16.11.1988), gehuwd met Vantorre Rosa

Gerard ROMBOUT (Knokke 26.08.1912 / + Knokke-Heist, 31.10.1974) x Maria Strobbe, aannemer centrale verwarming, monteerder van oliebranders.

Robert QUINTYN (Knokke 18.06.1912 / + 03.07.1978) x Elisabeth Van Bocxelaer, kunstschilder.